V. Boqor Ba'eda Maryam iyo
Boqorad Elena
Inta aynaan isha marin taariikhda
boqor Ba'eda iyo boqoradda Elena, waxaa xusuusin mudan in taariikhda
Immaam Axmed iyo dagaaladii baaxadda laha ee uu la galay
boqortooyada Ethiopia (gaar ahaan Boqor Lebna Dengal, wiilkiisii
Gelowdewos, iyo boqortooyadii Portugueseka ee gurmadka u fidisay) ay
ina soo hayso oo aan taxanahan qaybo badan oo kamid ah si
faahfaahsan uga hadli doonno; sidaas darteed, waxaan jeclaystay in
aynaan ku degdegin bilowga taariikhda Imaam Axmed illaa aan halkeeda
ugu tagayno.
Boqor Ba'eda Maryam (1468-1478)
Waxaan horay uga soo warbixinay, qormadeenii tan ka horaysay,
ciqaabtii boqor Zara Yakob uu ku qaaday xaaskiisii,
Seyon Mogasa, kadib kolkuu ku eedeeyey in ay mu'aamarad ka dhan
ah boqor Zara Yakob, oo ay ku doonaysay in ay xukunka kaga wareejiso,
ay faraha la gashay. Seyon Mogasa, waxay ahayd boqor Ba'eda Maryam
hooyadiis, sidaas darteed, arintan waxay Ba'eda Maryam ku keentay,
yaraantiisii, cabsi aad u badan oo uu ka qabay in uu aabihiis, Zara
Yakob, marin doono ciqaab lamid ah tan uu hooyadiis mariyey.
Si kastaba ha ahaatee, Boqor Zara Yakob wax
ciqaab ah ma marin wiilkiisa, wuxuuna u diyaariyey in uu ka dhaxlo
taajka boqortooyada Ethiopia. Sidaas ayuuna boqor Ba'eda Maryam kula
wareegay maamulka boqortooyadii Amxaarada sanadkii 1468kii kadib
kolkii aabihiis u geeriyooday xannuun muddo hayey.
Waxyaabaha sida gaarka ah loogu xasuusto boqor
Ba'eda Maryam (the hand of Mary) ama gacantii Maryam oo lagu
magacaabi jiray Dawit, waxaa kamid ah dhisitaankii kaniisaddii sida
weyn caanka u ahayd ee "Atronsa Maryam" sidoo kale wuxuu amar ku
bixiyey in lafihii boqorradan dhawrka ah: Yakuna Amlak (1270-1285), Neway Maryam
(1372-1382), iyo Tewodros (1413-1414) lagu aaso Kaniisadda Atronsa
Maryam.
Dadka ree Ethiopia ee xukunka boqor Ba'eda
Maryam ku hoos noolaa waxay ku xamanjireen in uu wakhtigiisa inta
badan uu ku lumiyo fardafuulka oo uu aad u jeclaa. Boqorku, Ba'eda,
wuxuu markii danbe ku dooday in fardafuulkiisan faraha badani uu
yahay mid caada ahaan kasoo jeedda Boqortooyada Ethiopia uuna ka
dhaxlay boqorraddii hore ee isaga xukunka kaga horeeyey.
Boqor Ba'eda Maryam waxaa sidoo kale lagu
tilmaamaa in uu ku dhiiri geliyey dadka reer Ethiopia in ay
waxbeerashada xoogga saaraan, gaar ahaan liinta, sonkorta, canabka
iyo geedmiroodyo kale oo farabadan.
Boqorad Elena
Boqoraddan, Elena, waxay kamid ahayd xaasaskii
boqor Zara Yakob. Waxay ahayd inan uu dhalay boqorkii Muslimiinta
reer Dawaro ee iyagu markii danbe qaatay diinta Kirishtanka kadib
kolkii dhulkooda uu hoostagay boqortooyada Ethiopia.
Haweenaydan waxay si kumeelgaar ah taajka
boqortooyada Ethiopia ugu haysay boqor Lebna Dengel oo isaga oo 7
sano jir ah aabihiis, boqor Na'od, lagu dilay dagaal
dhexmaray boqortyooyada Ethiopia iyo xoogaggii Muslimiinta reer
Zaylac ama Adal.
Dadka taariikhda boqortooyada Ethiopia wax ka
qora waxay ku tilmaamaan boqorad Elena in ay ahayd haweenay caqligu
aad ugu maaxay. Waxay durbaba xidhiidh la samaysay Suldaan Maxamed
Azir oo muddo ka badan 30 sano (1488-1518) katalinayey saldanaddii
Muslimiinta ee Adal. Waxay sidoo kale xidhiidh la samaysay dawladdii
Portugueseka iyadoo markaas dareemaysay in boqortooyada Ethiopia ay
ku soo fool-leedahay khatar ballaaran oo kaga imaanaysay dhinaca
bari, gaar ahaan saldanaddii Zaylac.
Boqorad Elena waxay wafti ahaan ugu dirtay
dawladdii Portigueska nin Armenian ah oo lagu magacaabi jiray
Mateus. Waxaana sanadku markuu ahaa 1514kii uu boqorkii
Bortaqiisku, Manuel I uu ku qaabilay Lisbon, oo ahayd
xaruntii Bortaqiiska, waftigii boqoradda Ethiopia. Wakhtigaas, waxay
Boortagiisku dano muhiim ah ka lahaayeen India, waxayna aad u soo
dhaweeyeen aragtida boqorad Elena.
Sanadkii 1520kii, oo ku beegnayd xilliyadii uu
taajka boqortooyada Ethiopia uu hayey boqor Lebna Dengel, waxaa soo
gaaray xeebta Musawac markab siday wafti Portiguesku u soo diray
boqortooyada Ethiopia. Waxaana waftiga madax u ahaa Duarte Galvao oo
ahaa safiirkii dawladda Portiguesku u soo magacawday Ethiopia, si
taageero ballaran loogu fidiyo boqortooyada Erhiopia, loogana
taakuleeyo sidii ay uga guulaysanlahayd Saldanaddii Muslimiinta ee
Zaylac.
Lasoco Qaybaha kale.
Qoraalkan lama daabacan karo, lamana guurin karo iyadoon ogolaansho
laga helin qoraaga xuquuqdiisa iska leh. fadlan wixii ra'yi ah ee
kusaabsan qoraalkan kusoo hagaaji cinwaanka qoraha maqaalka ee kor
kuxusan. Mahadsanid.
Book Note: Tribute to Imam
Ahmed Gurey by the Author of Futuh Al-Habasha, Shihab Al-Diin Ibn
Ahmed Ibn Abdulkadir Al-Jizani, Arab Fiqiih.
"Pay attention to me that I may recite
to you at length. All of you gather round me, to receive the
testimony ( to make it easy for you) And cast a glance at my book
entitled Futuh Al-Habasha effected by the celebrated, glorious,
high-minded, renowned fortunate imam, whose equal one has never
heard of, nor has there ever been his like..... the triumphant king,
the glowing flame, the star of religion, from the stock of the lords
of the Mujahidiin.... the sultan, the imam Ahmed ibn Ibrahim, the
mujahid, the mooring cable."
(Futih Al-Habasha, by Shihab
Al-diin Ibn Ahmed Ibn Abdulkadir Al-jizani, P: 4-5, Published by
Tsehai publishers, Hollywood, CA)
|

|